Nunarsuup kiatsikkiartornera uumasut ilaannut Tunup avannaani qaammammit ataatsimik siusinnerusumik upernaarsiortitsisalerpoq. Daneborgip eqqaani misissuisoqarfimmi Zackenbergimi ukiut qulit uuttortaasarnikkut paasisat taamaapput.

Allattoq Steen Voigt

Nunarsuup kiatsikkiartornera uumasut ilaannut Tunup avannaani qaammammit ataatsimik siusinnerusumik upernaarsiortitsisalerpoq. Daneborgip eqqaani misissuisoqarfimmi Zackenbergimi ukiut qulit uuttortaasarnikkut paasisat taamaapput.

Issittup avannarpasissup naasuisa, uumasuisa sullinikkuisalu ilaasa aasarsiornertik ukiut qulit matuma siornaniit ullunik 30-inik sioqqutsillutik ullumikkut aallartittalersimavaat. Niviukkat ingasannerpaajullutik sumiiffiit ilaanni ullunik 35-inik sioqqutsillutik takkupput. Upernaap kiannerusalernera pissutigalugu allannguutit taama angitigisut siornagut takuneqarsimmanngillat.

Aarhus Universititimi Danmarkimi Avatangiisinik Misissuisoqarfimmi DMU-mi misissuisut paasisaminnik tupaallannartunik tamakkuninga ilisimatuut saqqummersittagaanni nunat tamalaat ilisimaneqarluartumi, Current Biology, saqqummersitsipput.

Issittoq sunnerneqarnerpaassaaq

Nunarsuarmi silap allannguutai issittumi malunnarnerpaajussasut naatsorsuutigineqarpoq. Issittumi uumassusillit kiatserujussuarnissanut ilimagineqartunut qanoq naleqqussarsinnaatiginersut maannamut paasisimaneqarsimanngilaq.

Maanna DMU-mi misissuisut uumassusileqarfimmik tamarmiusumik misissuinermikkut paasisimalerpaat Tunup avannaani sumiiffimmi ataatsimi ukiut qulit ingerlanerinnaani uumassusillit ilaasa upernaarsiortarnerat siuariarujussuarsimasoq. Naasut sikkeralernerat, sullinikkut uummaralernerat timmissallu manniliortarnerat siusinneruleqaaq.

”Uumassusillit ataasiakkaat, soorlu naasut timmissallu, kisiisa pinnagit aammali uumassusileqarfiit ilivitsuullutik issittumi silap allanngorneranut qanoq qisuariartarnerat qaqutigoorluinnartumik paasisaqarfigilereerparput, biologi aammalu ph.d. Toke T. Høye, DMU-mi aamma Københavns Universitimi misissuisuusoq oqaluttuarpoq.

Sanilliussissagaanni misissuinerni allani paasineqarsimavoq europami naasut sikkeralersarnerat ukiut qulikkaat ataatsit ingerlaneranni ullunik marlunnik-pingasunik siusinnerulersimasoq, nunarsuarmilu tamarmi ukiut qulikkaat ataatsit ingerlaneranni uumasut naasullu ilaasa uumaralersarnerat ullut tallimat missaannik siuariarsimasoq.

Ukiut qulit kingulliit ingerlaneranni Zackenbergimi Misissuiffiup eqqaani ullut naajorarfiit ukiumut ullunik pingasunik amerleriartarsimapput.

Misissuisut Zackenbergimi paasisaat naapertorlugit uumasut naasullu upernaakkut takkuttarfiisa allanngornerat nunarsuarmi sumiiffinni allani maannamut nalunaarutigineqartartumiit annertunerujussuuvoq.

Assigiinngissutit annertuut

Zackenbergimi paasissutissat katersukkat misissoqqissaareerlugit naasukkut assigiinngitsut arfinillit sikkeralersarnerat, naggualikkut assigiinngitsut 12-it aammalu timmissat naloraarusillit manniliulersarnerat agguaqatigiissillugu ukiut qulit matuma siornaniit ullunik 14,5-inik siusinnerulersimasoq misissuisut paasivaat.

Taamaattorli naasukkut uumasullu assigiinngitsut akunnerminni assigiinngissitaaqaat Zackenbergip qooruani silap pissusiata assigiinngissitaarneranik assut pissuteqarunartumik.

Assersuutigalugu orpigaq (seeq) misissuiffimmi ataatsimi ullormik ataasiinavimmik siusinaarlu sikkertiterpoq, misissuiffinnili allani ullut 21-it tikilugit siusinaarluni sikkertiterluni. Ingasannerpaat oqaatigineqareersutut tassaapput niviukkat, sumiiffiit ilaanni ukiut qulit matuma siornaniit ullunik 35-inik siusinnerusukkut uumaralersut. Uumasut annerusut, soorlu timmissat naloraarusillit, annikinnerusumik allannguuteqarput (ullut 3-10).

Uumassusileqarfimmi ataatsimik uumassusillit assigiinngitsut iluminni akunnerminnilu assigiinngissitaarnerujussuat silap allanngorneranut qisuariaatit qanoq assigiinngissitaartiginerannik ersersitsisuupput.

Qisuariaatit taama assigiinngissitaartiginerat uumassusileqarfiup ingerlarnganut ajunngitsunik ajortunillu annertuunik kinguneqarsinnaasoq professor Mads C. Forchhammerip DMU-meersup tikkuarpaa:

”Assersuutigalugu, naloraarusillit manniliulersarnerannut sullinikkut takkuttarnerat apeqqutaasarpoq. Misissuinermi paasineqartutut sullerngit naloraarusilikkunniit pilertorneroqisumik sakkortuneroqisumillu qisuariartarput, taamaammallu naloraarusilikkut upernaqqaakkut nerisassarpassuaqalernera manniliornerminni iluaqutigilluarsinnaavaat.”

Misissuinerit annertuut Avatangiisinik Aqutsisoqarfimmiit aningaasalersugaapput.

 Ph.d. Toke T. Høye, tlf. +45 6130 9490, toh@dmu.dk

Professor Mads C. Forchhammer, tlf. +45 4630 1958, mcf@dmu.dk

Rapid advancement of spring in the high Arctic. Artikel i Current Biology vol. 17 nr. 12. Høye, T.T., Post, E., Schmidt, N.M., Meltofte, H. & Forchhammer, M.C.Current Biology  (nittartagaq)

Download højopløsningsbilleder fra Zackenberg (26.644 kB)

DMU-p silamik misissuinera pillugu atuagassat:AM-ip nittartagaa

Zackenbergimi Misissuivik pillugu atuarit:ZERO

Paasissutissat:

Issittoq avannarpasinnerusoq tassaavoq issittup ilaa qaammammi julimi 5 gradit sinnernagit kiassuseqartartoq. Issittup kujasinnerusortaa, julimi tallimat qulillu akornanni kiassuseqartarpoq. Issittup avannarpasinnerup kujasinnerusullu akornat Kitaani Upernaviup kommuniani kiisalu Tunumi Ittoqqortoormiit eqqaanni ippoq.

Zackenbergimi juunip agguaqatigiissilluu kiassusia 1,1 gradinik ukiut qulit kingulliit ingerlaneranni qaffariarsimavoq. Junip kiassusia ukiup aputaata aanneranut taamalu naasunut uumasunullu pingaaruteqartuuvoq.

Nutserisoq: Kelly Berthelsen.

 Årg. 11 nr. 9, 19. juni 2007